Τα τελευταία χρόνια ο όρος «ναρκισσισμός» χρησιμοποιείται όλο και πιο συχνά στην καθημερινότητα, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Συχνά χαρακτηρίζουμε κάποιον ως «ναρκισσιστή»,  επειδή είναι εγωκεντρικός, αναζητά την προσοχή ή δείχνει υπερβολική αυτοπεποίθηση. Ωστόσο, είναι σημαντικό να ξεχωρίσουμε τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά προσωπικότητας από τη Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας, καθώς το δεύτερο αποτελεί μια ψυχοπαθολογική κατάσταση.

Όταν τα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά είναι ‘φυσιολογικά' 

Καθένας από εμάς κουβαλά κάποια στοιχεία στην προσωπικότητά του που μπορεί να είναι πιο εμφανή σε σχέση με άλλα. Έτσι για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να έχει υπερτονισμένα στην προσωπικότητά του ορισμένα αποφευκτικά στοιχεία χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει Αποφευκτική Διαταραχή Προσωπικότητας ή ορισμένα πιο εξαρτητικά στοιχεία χωρίς αυτό να αποδίδει τη διάγνωση της Εξαρτητικής Διαταραχής Προσωπικότητας. Κάποιο άτομο λοιπόν, μπορεί να έχει πιο έντονα κάποια πιο ναρκισσιστικά στοιχεία που να αποτελούν φυσιολογικό κομμάτι της προσωπικότητας και μπορούν να είναι ακόμη και χρήσιμα. Για παράδειγμα, η επιθυμία να αναγνωρίζονται οι προσπάθειές μας, η ανάγκη να νιώθουμε σημαντικοί ή ικανοί, η φιλοδοξία για επαγγελματική ή προσωπική επιτυχία, η αυτοπεποίθηση και η πίστη στις δυνατότητές μας.

Αυτά τα στοιχεία συμβάλλουν στην αυτοεκτίμηση και στην ψυχική ανθεκτικότητα. Ένας άνθρωπος που εκτιμά τον εαυτό του, θέτει στόχους και επιδιώκει την αναγνώριση δεν σημαίνει απαραίτητα ότι παρουσιάζει κάποια διαταραχή.

Η προσωπικότητα κάθε ανθρώπου αποτελείται από ένα μωσαϊκό χαρακτηριστικών. Κάποιοι μπορεί να εμφανίζουν περισσότερα ναρκισσιστικά στοιχεία, άλλοι λιγότερα, χωρίς αυτό να επηρεάζει ουσιαστικά τη λειτουργικότητά τους ή τις σχέσεις τους.

Πότε τα χαρακτηριστικά γίνονται πρόβλημα;

Η διαφορά βρίσκεται κυρίως στην ένταση, τη σταθερότητα και τις συνέπειες αυτών των χαρακτηριστικών.

Όταν η ανάγκη για επιβεβαίωση γίνεται υπερβολική, όταν η εικόνα του εαυτού βασίζεται αποκλειστικά στον θαυμασμό των άλλων ή όταν οι διαπροσωπικές σχέσεις επηρεάζονται αρνητικά, τότε μιλάμε για ένα πιο δυσλειτουργικό μοτίβο.

Ένα άτομο μπορεί περιστασιακά να δείξει εγωκεντρισμό, να δυσκολευτεί να δεχτεί κριτική ή να επιδιώξει έντονα την αναγνώριση. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι πάσχει από Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας.

Η διάγνωση μιας διαταραχής απαιτεί πολύ περισσότερα από μεμονωμένες συμπεριφορές.

Τι είναι η Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας;

Το άτομο με Ναρκισσιστική Διαταραχή Προσωπικότητας έχει έντονη ανάγκη για προσοχή και θαυμασμό, επίδειξη ανωτερότητας και έλλειψη ενσυναίσθησης. Χαρακτηρίζεται από ένα διαρκές και άκαμπτο μοτίβο συμπεριφορών και αντιλήψεων που περιλαμβάνει:

  • Την εικόνα του εαυτού ως ανώτερου, σημαντικού, διαφορετικού
  • Την εικόνα των άλλων είτε ως πολύ σημαντικών και αξιοσέβαστων είτε ως κατώτερων
  • Πεποιθήσεις όπως, «Είμαι κατώτερος και για να το αναπληρώσω πρέπει να είμαι ξεχωριστός, μου αξίζει ιδιαίτερη μεταχείριση»
  • Κανόνες όπως, «Για να είμαι σημαντικός πρέπει να με θαυμάζουν, θα πρέπει πάντα να επιτυγχάνω για να αποδεικνύω την ανωτερότητά μου»
  • Συμπεριφορές όπως: ανταγωνισμός, εξαπάτηση, παραβίαση των κανόνων, χειρισμός των άλλων ανθρώπων
  • Φόβο να χάσουν την αίσθηση υπεροχής ή να αποδειχθεί η μεινεξία τους
  • Συναισθήματα θυμού, όταν οι άλλοι δε δείχνουν τον σεβασμό και τον θαυμασμό που πιστεύουν ότι θα άξιζαν και καταθλιπτική συμπτωματολογία, όταν οι στρατηγικές τους δεν αποδίδουν.

Τα μοτίβα αυτά είναι επίμονα, εμφανίζονται σε πολλούς τομείς της ζωής και δημιουργούν σημαντικές δυσκολίες στις σχέσεις, στην εργασία και στη συνολική λειτουργικότητα του ατόμου.

Γιατί είναι σημαντικό να μην «διαγιγνώσκουμε» εύκολα τους άλλους;

Η ευρεία χρήση ψυχολογικών όρων στα κοινωνικά δίκτυα έχει οδηγήσει σε μια τάση υπερβολικής «ψυχολογικοποίησης» των συμπεριφορών. Έτσι, κάποιος που είναι εγωκεντρικός, αλαζόνας ή δύσκολος στις σχέσεις συχνά χαρακτηρίζεται αυτόματα ως ναρκισσιστής.

Ωστόσο, η διάγνωση μιας διαταραχής προσωπικότητας είναι μια σύνθετη διαδικασία που απαιτεί αξιολόγηση από ειδικό ψυχικής υγείας. Οι ανθρώπινες συμπεριφορές επηρεάζονται από πολλούς παράγοντες, όπως οι συνθήκες ζωής, το άγχος, οι εμπειρίες και το περιβάλλον.

Η χρήση διαγνωστικών όρων ως «ταμπέλες» μπορεί να οδηγήσει σε παρεξηγήσεις, στιγματισμό και απλουστευμένες ερμηνείες των ανθρώπινων σχέσεων.

Ένα πιο ισορροπημένο βλέμμα στον ναρκισσισμό

Ο ναρκισσισμός δεν είναι ένα απόλυτα αρνητικό χαρακτηριστικό. Όλοι οι άνθρωποι διαθέτουμε στοιχεία που μας βοηθούν να προστατεύουμε την αυτοεκτίμησή μας, να επιδιώκουμε στόχους και να αναγνωρίζουμε την αξία μας.

Η διαφορά βρίσκεται στο κατά πόσο αυτά τα στοιχεία παραμένουν ευέλικτα και λειτουργικά ή μετατρέπονται σε ένα άκαμπτο μοτίβο που δυσκολεύει την επαφή με τους άλλους και επηρεάζει την ποιότητα της ζωής.

Ίσως λοιπόν, αντί να αναρωτιόμαστε αν κάποιος είναι «ναρκισσιστής», να είναι πιο χρήσιμο να εξετάζουμε πώς σχετίζεται με τον εαυτό του, πώς αντιμετωπίζει τους γύρω του και κατά πόσο οι συμπεριφορές του επιτρέπουν την ανάπτυξη υγιών και αμοιβαίων σχέσεων.

 

Η Βίκυ Μαρούλη είναι ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια με ειδίκευση στη Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία και μεταπτυχιακό στην Ανάλυση Συμπεριφοράς. Έχει εκπαιδευτεί και στην Ενσυνειδητότητα (Mindfulness) ως mindfulness instructor. Μοιράζεται μαζί μας τις επιστημονικές της γνώσεις και την θεραπευτική της εμπειρία μέσα από μια ολιστική προσέγγιση για την ανάπτυξη του εαυτού και την βελτίωση της ποιότητας ζωής μας.